Don Olayı Nasıl Gerçekleşir Zararları Nelerdir?

  

Don, doğrudan yerde ve açıktaki cisimler üzerinde kristalleşen atmosfer nemi. Bitki ve tahılların donma sıcaklığının altında uğradıkları olguya da don denir. Don Olayı Nasıl Gerçekleşir Donun Zararları Nelerdir?

Don kristalleri, atmosferdeki gözle görülemeyen su buharının, sıvı halden geçmeden doğrudan buz kristali haline gelmesi sonucunda oluşur. Yığışım halindeyken kara don olarak adlandırılan don kristalleri, sıcaklığın donma noktasının üstünde olması durumunda çiy oluşumuna yol açan aynı koşullar altında ortaya çıkar ve arazinin ve damların üzerini ince bir katman halinde örter. Bazen donma sıcaklığına çiy oluşumundan önce ulaşılır ve bu durumda donmuş çiy oluşur. Ama bu durum çok kolay ayırt edilemez, çünkü kristaller donma olayının başlamasıyla hemen hemen aynı zamanda oluşmaya başlar.

Kristal ve başka tür yapılı don çökelleri, bilimsel ilginin yanı sıra estetik ilgiyi de çeker. Oluşumun yapısı, bazı bakımlardan karın yapısından farklıdır. Kırç olarak adlandırılan taneli don, donma noktasının altındaki sıcaklıklarda havada taşman su damlacıklarının (aşırı soğumuş damlacıklar denir) donması sonucunda oluşur. Kırça en belirgin biçimde, aşırı soğumuş bulutlarla çevrelenmiş dağ tepelerinde rastlanır. Uçaklarda da sık sık kırç biçiminde buzlanma görülür. Çok soğuk havalarda çevresi açık kaynarca, akarsu, göl ya da göletlerin etrafında oluşan buhar sislerinde de kırçlanma oluşur.

Gerçek kristal yapılı donun ise iki türü vardır; bunlardan birincisi sütunsu, ikincisi ise levhamsı biçimlidir. Bu iki tip don genellikle aynı gece birlikte oluşmaz, biri ya da öbürü baskın olur. Sütunsu ya da iğnemsi don kristallerine, daha yüksek donma noktası altı sıcaklıklarda, levhamsı kristallere ise daha soğuk koşullarda rastlanır. İlk oluşum aşaması sırasında her ikisi de altıgen kristaller biçimindedir; sütunsu olanlar altıgen kesitlere sahiptir, levhamsılar ise yassı altıgenler görünümündedir. Bu kristaller, belirli bir çekirdeğin etrafında dışa doğru büyüdüklerinden, çok ender olarak kar kristallerinde rastlanan kusursuz bakışıma ulaşamazlar. Buzla kaplı göletlerde ve ırmaklarda, buz yüzeyinin üzerinde mücevher ya da eğreltiotuna benzer çok güzel görünümlü kümeler ya da rozetler oluştururlar. Çok düşük sıcaklıklarda bazen kübik don kristallerine rastlanır.

Soğuk havalarda, binalardaki pencere camlarının iç yüzeylerinde çok çarpıcı don biçimlerine rastlanır. Isıtmalı odalarda çoğu durumda buhar önce sıvı halde yoğunlaşır, ama koşullar uygunsa, örneğin ısıtılmayan odalarda zarif, saf kristaller baskın hale gelir ve bunun sonucunda çok güzel görünümler ortaya çıkar.

Bahçecilikte don, bitki hücrelerindeki sıvı çözeltilerin donması demektir. Bu olay bitkinin yıkıma uğramasına neden olur. Yaprak, meyve gibi bileşenlerinde bol miktarlarda ve seyreltik çözeltiler içeren bitkiler don olayından çok kolay etkilenirler. Bitkilerin, üzerlerinde herhangi bir don katmanı oluşmadan donmasına genellikle kara don denir.

Don olayının bitkileri ilgilendiren en önemli yanı, büyüme mevsiminin uzunluğunu belirlemesidir. Narin bitkiler için bu dönem, bahardaki son öldürücü dondan, güzün ilk öldürücü don dönemine değin geçen süredir. Yeryüzünün bazı bölgelerinde bu süre en temel tarım ürünlerinin bile yetişmesine olanak tanımayacak kadar kısa olabildiği gibi, aynı mevsim içinde mısır, darı gibi tahılların bir defadan çok ekilmesine izin verecek kadar uzun da olabilmektedir. Donun hiç görülmediği ya da çok ender olduğu bölgelerde bitkilerin büyüme mevsimini başka etmenler belirler.

Don en çok turunçgiller için tehlikelidir. Bu tip ekimin yapıldığı yerlerde öldürücü dona karşı çeşitli yöntemlerle mücadele edilir. Bu amaçla bitkiler gaz yağı ya da petrol kökenli katı yakıt yakan brulörlerle ısıtılır ya da ağaçların üzerine ince su spreyi püskürtülerek sıcaklık yıkıma yol açmayan 0°C dolayında tutulmaya çalışılır.

Benzer Sayfalar

Yorum Yaz

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir